{"id":142,"date":"2026-01-28T13:03:48","date_gmt":"2026-01-28T12:03:48","guid":{"rendered":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/?p=142"},"modified":"2026-02-13T11:39:17","modified_gmt":"2026-02-13T10:39:17","slug":"denkwerk-kunstenaars-en-filosofen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/2026\/01\/28\/denkwerk-kunstenaars-en-filosofen\/","title":{"rendered":"Denkwerk. Kunstenaars en filosofen"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Inleidingen in de esthetica van de beeldende kunst beperken zich vaak tot de theorie en verwijzen hooguit ter illustratie naar een of ander individueel kunstwerk. Denkwerk <\/em>pakt het anders aan en neemt in 27 korte hoofdstukken een concreet kunstwerk als uitgangspunt. De filosofen Wendy Janssen en Onno Zijlstra beschrijven heel persoonlijk wat ze erbij ervaren, wat hen fascineert (of ook afstoot), welke vragen het werk oproept en betrekken er vervolgens filosofische opvattingen bij.

Chronologisch ontstaat zo een overzicht van de esthetica van Plato tot Donna Haraway,\u00a0 met een nadruk op de laatste twee eeuwen. De gekozen kunstwerken komen uit de twintigste en eenentwintigste eeuw en zijn lang niet altijd de voor de hand liggende. Het geheel is onderverdeeld in grote blokken: werkelijkheid en autonomie, expressie en authenticiteit, waarneming en betekenis, kritiek en utopie, fragmentatie en transgressie.

Daarbinnen verbinden belangrijke begrippen kunstenaar en filosoof. Bij Mondriaan en Plato bijvoorbeeld HARMONIE, bij Kokoschka en Hegel EXPRESSIE, bij ERVARING Beuys en Dewey, bij UTOPIE Content en Marcuse, bij HET SUBLIEME Dumas en Lyotard. De auteurs pretenderen niet dat dit de enige valabele combinaties zijn. Ze roepen de lezers uitdrukkelijk op na te denken over andere invalshoeken.

De grootse installatie \u2018The Weather Project\u2019 van Olafur Eliasson in Tate lijkt mij bijvoorbeeld niet alleen gerelateerd te kunnen worden aan de religieuze schoonheidsopvatting van kerkvader Augustinus, maar ook aan de opvatting van de belichaamde waarneming van Merleau-Ponty. Aan het slot van elk hoofdstuk keren de auteurs trouwens terug naar het kunstwerk en roepen ze vaak nieuwe vragen op.

Zo blijft open of Bruce Naumans \u2018The True Artist Helps the World by Revealing Mystic Truths (Window or Wall Sign)\u2019 in het Kr\u00f6ller-M\u00fcller, verhelderd met Wittgensteins latere taalfilosofie, door zijn vormverwantschap met de reclame (neon in spiraalvorm) letterlijk bedoeld is of ironisch, of allebei, de ironie voorbij: \u2018Wat kan kunst nog teweeg brengen in een door en door commerci\u00eble cultuur? Kan \u2019revealing\u2019 obsceen worden?\u2019

Filosoferen is vooral ook zelf denken en bij kunst verder gaan dan het gebruikelijke \u2018wat\u2019 en \u2018hoe\u2019 van kunstgeschiedenis en kunstbeschouwing en doorstoten naar de vraag \u2018waarom?\u2019 Het is opmerkelijk hoe in dit boek beeld en filosofie elkaar verlichten en perspectieven op het werk toevoegen. \u2018Compositie II met zwarte lijnen\u2019 van Mondriaan, een lust voor het oog en een rustpunt voor de geest, krijgt betekenis in het licht van Plato\u2019s opvattingen over het verhevene en verheffende, het ultieme van de schoonheid.

Tegelijk wijst Zijlstra op het verschil tussen kunstenaar en filosoof: \u2018De schoonheid van de composities draagt altijd de spanning van een ontwrichting in zich. Ze is niet vast en onaantastbaar. De dreiging van ontregeling trilt mee in dit schitterende evenwicht.\u2019

De besproken kunstwerken worden aan het begin van elk hoofdstuk paginagroot en in kleur weergegeven, verderop aangevuld met ander werk van de kunstenaar. Kadertekstjes met citaten van de filosoof, de kunstenaar of een kunstcriticus versterken de eigen uitleg, waarmee het didactische principe van herhaling en verdieping wordt bevestigd. Een bijzondere vermelding verdient ook het feit dat in de noten niet alleen geschreven bronnen, maar ook internetlinks, bijvoorbeeld naar interviews of documentaire filmpjes op YouTube worden vermeld \u2013 opnieuw aanzetten tot verdere verkenning en denkwerk. Een gedetailleerd register van personen en zaken sluit het boek af.

Het is onbegonnen werk elke wederzijdse verheldering te bespreken. Ik beperk me tot enkele bijzonder verrijkende hoofdstukken: NABOOTSEN (Louise Bourgeois\u2019 reuzegrote spin \u2018Maman\u2019 in het licht van Plato en Aristoteles), UNIVERSALITEIT (Alberto Giacometti\u2019s \u2018L\u2019Homme qui marche\u2019 verhelderd door de esthetica van Immanuel Kant), SPEL (Alexander Calders mobile \u2018Rouge triomphant\u2019 met Kant en Schiller), VERLOSSING (strandportret van Rineke Dijkstra met Schopenhauers idee van de kunst als verlossing), LEVEN (een performancefoto van Marina Abramovi\u0107 met Nietzsches overrompelende waarheid van het dionysische).

Echte eye-openers zijn ook WAARHEID (een schijnbaar leeg wit schilderij van Anneke Walvoort in het licht van de bijzonder knap weergegeven filosofie van Martin Heidegger), het verrassende VERHAAL (Andres Serrano\u2019s uitdagende \u2018Piss Christ\u2019 en de hermeneutiek van Hans-Georg Gadamer), DECONSTRUCTIE (Gerhard Richters \u2018Dode\u2019 en Jacques Derrida) en BEELDCULTUUR (Cindy Shermans \u2018Untitled Film Stuill 21\u2019 en de hyperrealiteit volgens Jean Baudrillard).

Het boek geeft op elke bladzijde blijk van wat Adorno in zijn \u00c4sthetische Theorie<\/em> als volgt formuleerde: \u2018De esthetica kan niet van bovenaf (uitgaande van begrippen), noch van onderop (uitgaande van ervaring) opgezet worden. Feiten en begrippen staan niet\u00a0 polair tegenover elkaar, maar informeren elkaar dialectisch.\u2019

Door de heldere stijl, de didactische opbouw en de persoonlijke benadering van kunst(ervaring) en filosofie is Denkwerk<\/em> een uitstekende inleiding in de esthetica van de beeldende kunst, die kunstliefhebbers en aankomende filosofen geeft wat de titel belooft.

Wendy Janssen en Onno Zijlstra, Denkwerk. Kunstenaars en filosofen<\/em>. Uitgeverij DAMON, Eindhoven, 2025. 271 p., ISBN 978 94 6340 382 5, \u20ac 29,90<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Inleidingen in de esthetica van de beeldende kunst beperken zich vaak tot de theorie en verwijzen hooguit ter illustratie naar een of ander individueel kunstwerk. Denkwerk pakt het anders aan en neemt in 27 korte hoofdstukken een concreet kunstwerk als uitgangspunt. De filosofen Wendy Janssen en Onno Zijlstra beschrijven heel persoonlijk wat ze erbij ervaren, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[33],"tags":[24,69,111,27,35],"class_list":["post-142","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-kunstfilosofie","tag-20e-eeuw","tag-21e-eeuw","tag-esthetica","tag-kunstbeschouwing","tag-kunstfilosofie"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/142","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=142"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/142\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":147,"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/142\/revisions\/147"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=142"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=142"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/blog.erikdesmedt.eu\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=142"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}